Địa long

Vị thuốc Đông y
Địa long
Địa long

Địa long ( 地龙 )

Tên và nguồn gốc

+ Tên thuốc: Địa long (Xuất xứ: Thần nông bản thảo kinh).

+ Tên khác: Óach dẫn (蠖蚓), Thụ tàm (竖蚕), Khâu dẫn (丘螾), Xuân đoan (蝽端), Phụ dẫn (附蚓), Hàn huệ (寒蟪), Hàn dẫn (寒蚓), Uyển dẫn (蜿螾), Dẫn vô (引无), Khúc dẫn(曲螾), Thôi báo (崔豹), Khúc thiện (曲蟮), Thổ long (土龙), Địa long tử (地龙子), Cù đảm (朐躵), Thổ dẫn (土螾), Trùng thiện (虫蟮).

+ Tên Anh văn: PHERETIMA

+ Tên La tinh:

1.Pheretima aspergillum(E.Perrier)2.Pheretima guillelmi(Michaelsen)3.Pheretima vulgaris Clen 4.Pheretima pectinifera Michaelsen

+ Tên Trung văn: 地龙 DILONG

+ Nguồn gốc: Bổn phẩm là thể khô Tham Hòan Mao Dẫn động vật họ Cự Dẫn Pheretima aspergillum (E. Perrier), Thông Tục Hòan Mao Dẫn Pheretima vulgaris Chen、Uy Liêm Hòan Mao Dẫn Pheretima guillelmi (Michaelsen), hoặc Tiết Mang Hòan Mao Dẫn Pheretima pectinifera Michaelsen. Một lọai trước quen gọi là “Quảng Địa Long”, chủ yếu sản xuất ở các vùng Quảng Đông, Quảng Tây, Phúc Kiến v.v…ba lọai sau quen gọi là Hỗ Địa Long, chủ yếu sản xuất ở khu vực Thượng Hải.

– Thu hoạch –

Quảng Địa Long mùa xuân đến mùa thu bắt, Hỗ Địa Long mùa hè, thu bắt mổ xẻ bụng kịp thời vụ, bỏ đi nội tạng và đất cát, rửa sạch, phơi khô hoặc hong khô nhiệt độ thấp, dùng sống hoặc tươi.

Tính vị

– Trung dược học: Mặn, lạnh.

– Bản kinh: Vị mặn, lạnh.

– Biêt lục: Đại hàn, không độc.

– Dược tính luận: Có độc nhỏ.

Qui kinh

– Trung dược học: Kinh Can, Tỳ, Bàng quang.

– Bản thảo cầu nguyên: Vào kinh Tỳ.

– Bản thảo tái tân: Vào 3 kinh Can, Tỳ, Phế.

– Công dụng và chủ trị: –

Thanh nhiệt, bình Can, ngừng suyễn, thông lạc. Trị cao nhiệt cuồng táo, kinh phong co rút gân, phong nhiệt đau đầu, mắt đỏ, trúng phong bán thân bất tọai, suyễn thổ, khớp xương đau nhức, xỉ nục, tiểu tiện không thông, tràng nhạc, quai bị, nhọt ghẻ lở.

– Bản kinh: Chủ xà hà, trừ tam trùng, giết trùng dài.

– Biêt lục: Trị thương hàn phục nhiệt cuồng mậu, bụng to, hòang đản.

– Bản thảo cương mục: “Tính hàn mà chạy xuống dưới, tính hàn cho nên năng giải các chứng bệnh nhiệt, chạy xuống dưới cho nên lợi tiểu tiện, trị bệnh ở chân mà thông kinh lạc vậy”. “Chủ thương hàn sốt rét, đại nhiệt cuồng phiền, cùng người lớn trẻ con tiểu tiện không thông, cấp mạn kinh phong, lịch tiết phong thống”.

– Bản thảo thập dị: “Trị ôn bệnh đại nhiệt, cuồng ngôn, chủ thiên hành chư nhiệt, trẻ con nhiệt bệnh điên giản”.

– Công hiệu –

Thanh nhiệt định kinh, thông lạc, bình suyễn.

– Ứng dụng –

  1. Sốt cao kinh giản, điên cuồng: Bổn phẩm tính lạnh, tức năng tức phong chỉ kính, lại giỏi về thanh nhiệt định kinh, cho nên có thể dùng trị nhiệt cực sinh phong gây ra chứng thần chí tối tăm nói sảng, co giật co rút cùng trẻ con kinh phong, hoặc động kinh, điên cuồng v.v…Như “Bản thảo thập di” trị động kinh cuồng nhiệt, tức dùng bổn phẩm cùng muối hóa thành nước, uống; “Nhiếp sinh chúng diệu phương” trị trẻ con cấp mạn kinh phong, thì dùng bổn phẩm nghiền nát, cùng Châu sa làm hòan uống. trị sốt cao co rút kinh giản, phần nhiều cùng dùng với thuốc tức phong chỉ kính Câu đằng, Ngưu hòang, Bạch cương tàm, Tòan yết v.v…
  2. Khí hư huyết trệ, bán thân bất tọai: Bổn phẩm tính chạy, giỏi về thông hành kinh lạc, thường phối ngũ thuốc bổ khí họat huyết Hòang kỳ, Đương qui, Xuyên khung v.v…, điều trị chứng sau trúng phong khí hư huyết trệ, kinh lạc không lợi, bán thân bất tọai, miệng méo mắt lệch v.v…, như Bổ dương hòan ngũ thang (Y lâm cải thác).
  3. Tý chứng: Bổn phẩm giỏi về giảm đau thông lạc, thích hợp dùng vào các lọai nguyên nhân gây ra kinh lạc trở trệ, huyết mạch không thông, khớp chi không lợi. Tính hàn thanh nhiệt, nhất là thích hợp dùng vào nhiệt tý khớp xương sưng nóng đỏ đau, gập duỗi không lợi, thường phối ngũ với thuốc trừ thấp nhiệt, thông kinh lạc Phòng kỷ, Tần giao, Nhẫn đông đằng, Tang chi v.v…; Như dùng trị chứng phong hàn thấp tý, khớp xương chi thể tê, đau nhức nặng, gập duỗi không lợi v.v… thì phối ngũ thuốc khư phong tán hàn, thông lạc chỉ thống Xuyên ô, Thào ô, Nam tinh, Nhũ hương v.v… như Tiểu họat lạc đơn (Hòa tể cục phương).
  4. Phế nhiệt hen suyễn: Bổn phẩm tính hàn giáng tiết, giỏi vế thanh phế bình suyễn. Dùng trị tà nhiệt ủng (tắc nghẽn) phế, phế mất túc giáng mà suyễn thở không ngừng, trong họng hổn hển kêu có tiếng, đơn dụng nghiền bột uống ắt hiệu quả; Cũng có thể dùng Địa long tươi sắc nước, cho thêm đường trắng thu thành cao dùng. Hoặc cùng dùng với Ma hòang, Hạnh nhân, Hòang cầm, Đình lịch tử v.v…để tăng cường công hiệu thanh phế hóa đàm, chỉ khái bình suyễn.
  5. Tiểu tiện không lợi, tiểu bí không thông: Bổn phẩm mặn lạnh chạy xuống nhập thận, năng thanh nhiệt kết mà lợi thủy đạo. Dùng trị nhiệt kết bàng quang, tiểu tiện không thông. Có thể đơn dụng, hoặc phối ngũ cùng dùng Xa tiền tử, Mộc thông, Đông quì tử. Ngòai ra bổn phẩm có tác dụng giáng áp, thường dùng trị bệnh cao huyết áp can dương thương cang.

– Liều dùng và cách dùng –

Sắc uống 4,5 ~ 9g. Tươi 10 ~ 20g. Nghiền bột uống mỗi lần 1 ~2 g. Dùng ngòai lượng thích hợp.

Nghiên cứu hiện đại

  1. Thành phần hóa học:

Bổn phẩm hàm chứa nhiều lọai amino acids, glutamic acid, aspartic acid, leucine hàm chứa lượng cao nhất; Hàm chứa nguyên tố vi lượng iron, zinc (Zn), magnesium (Mg), copper(Cu), chromium v.v…: Hàm chứa organic acid, arachidonic acid, succinic acid v.v…. Còn hàm chứa thành phần Lumbrofebrin, lumbricin, terrestro-lumbrilysin, xanthine, hypoxanthine, flavochrome và enzymes v.v…(Trung dược học).

  1. Tác dụng dược lý:

– Dịch sắc nước Khâu dẫn và Lumbrofebrin có tác dụng giải nhiệt tốt; Dịch ngâm nóng, cồn chiết đối với chuột con và thỏ nuôi đều có tác dụng trấn tĩnh, chống kinh quyết; Hypoxanthine Quảng địa long có tác dụng thư giãn phế quản rõ rệt; và có tác dụng chống histamine và pilocarpine đối với co rút phế quản; Thuốc cồn, dịch trộn bột khô, dịch ngâm nóng, thuốc sắc Quảng địa long v.v… đều có tác dụng giáng áp chậm hõan và giữ lâu; Chất chiết Địa long có tác dụng Fibrinolysis và chống đông; Ngòai ra Địa long còn có tác dụng tăng cường miễn dịch, chống u bướu, kháng khuẩn, lợi niệu, hưng phấn tử cung và cơ trơn ruột (Trung dược học).

– Bổn phẩm có tác dụng giãn phế quản và chống histamine, do đó có dùng điều trị hen suyễn phế quản và viêm phế quản suyễn thở (Trung y phương dược học).

  1. Phản ứng không tốt: Liều dùng Địa long quá lớn có thể gây trúng độc. Biểu hiện chủ yếu là: Đầu đau, đầu tối tăm, huyết áp trướctăng cao sau hạ thấp, đau bụng, đường ruột bao tử có lúc có hiện tượng xuất huyết, tim hồi hộp, hô hấp khó khăn. Dịch tiêm Phức phương Địa long có thể gây chóang ngất dị ứng. Cho nên sử dụng Địa long cần chú ý:

(1) Năm vững liều dùng thuốc;

(2) Chú ý bào chế gia công;

(3) Thể chất dị ứng nên kỵ dùng:

(4) Người huyết áp thấp cấm dùng.

Cấp cứu trị trúng độc:

Lúc thuốc chế Địa long gây phản ứng dị ứng, có thể xử lý theo nguyên tắc thông thường phản ứng dị ứng;

Phép điều trị Trung y:

(1) Sau trúng độc lập tức uống nước muối 1 ly, tức giải.

(2) Hành 3 tép, Cam thảo 15g, sắc nước uống.

Bài thuốc cổ kim tham khảo

+ Phương thuốc 1: Bổ dương hòan ngũ thang

– Thành phần: Hòang kỳ 1 lượng, Qui vĩ 2 chỉ, Xích thược 3 chỉ, Địa long 2 chỉ, Xuyên khung 2 chỉ, Đào nhân 3 chỉ, Hồng hoa 1,5 chỉ.

– Cách dùng: Sắc nước uống.

– Chủ trị: Thường dùng trị di chứng sau trúng phong, chứng thấy bán thân bất tọai, miệng méo mắt lệch, khóe miệng chảy dãi, đại tiện khô táo, tiểu tiện không cầm hoặc di niệu v.v…, cũng có dùng trị chứng tê liệt cơ thể di chứng sau bại liệt trẻ con.

(Y lâm cải thác – Trung y phương dược học)

+ Phương thuốc 2:Trị rút gân: Địa long 1 con, Hồ hòang liên 1 chỉ. Sắc nước uống, ngày 3 lần.

(Cát lâm Trung thảo dược)

+ Phương thuốc 3: Trị Trúng phong bán thân bất tọai: Địa long 3 chỉ, Tòan yết 2 chỉ, Xích thược 4 chỉ, Hồng hoa 3 chỉ, Ngưu tất 4 chỉ. Sắc nước uống.

(Sổ tay Trung thảo dược Sơn Đông)

+ Phương thuốc 4:

Trị đau đầu phong và đau đầu sản hậu: Địa long (bỏ đất, sao), Bán hạ (giã nươc gừng tươi làm bánh, sấy cho khô, lại giã nghiền bột), Xích phục linh (bỏ vỏ đen) đều nửa lượng. Thuốc trên 3 vị, giã sàng làm bột, mỗi lần uống 1 chử đến thìa nửa chỉ, nước Gừng tươi, Kinh giới làm thang điều uống.

(Thánh tể tổng lục – Địa long tán)

+ Phương thuốc 5:

Trị mắt đỏ phong: Địa long 10 con nướng khô, giã nhỏ sàng làm bột, lúc tối đi ngủ, dùng trà lạnh điều uống 2 chỉ.

(Thánh huệ phương)

+ Phương thuốc 6: Trị Phế quản suyễn thở: Địa long nghiền bột nhỏ, đóng vào viên nang (capsule), mỗi lần 1 chỉ, ngày uống 3 lần, nước sôi nóng uống.

(Trung thảo dược Cát Lâm)

+ Phương thuốc 7:Trị dương độc kết ở ngực, ấn vào rất đau, hoặc thông rồi lại kết, thở gặt, nóng nảy cuồng lọan: Sanh địa long 4 con, rửa sạch, nghiền như bùn, cho vào chút ít nước gừng tươi, chút ít nước Bạc hà, nước mới múc điều uống. Nếu nhiệt tích, thêm chút ít Phiến não

+ Phương thuốc 8:

Trị răng nứt máu ra không ngừng: Bột Địa long khô 1 chỉ, tro phèn chua 1 chỉ, bột Xạ hương nửa chỉ, cùng nghiền cho đều, bôi thuốc lên vải ướt, dán vào chổ bệnh.

(Thánh huệ phương)

+ Phương thuốc 9:

Trị đau răng: Khâu dẫn khô, giã bột, bôi vào chổ đau.

(Thiên kim phương)

+ Phương thuốc 10:

Trị tiểu tiện không thông: Khâu dẫn chày giã, dùng nước lạnh lọc qua, uống nửa chén đặc.

(Đấu môn phương)

+ Phương thuốc 11:

Trị tai chảy nước vàng, máu mủ ra không ngứng: Địa long bột, thổi vào trong tai.

(Thánh huệ phương)

+ Phương thuốc 12:

Trị tai điếc khí bế: Khâu dẫn, Xuyên khung đều lượng rưỡi. Nghiền nhỏ, mỗi lần uống 2chỉ, Mạch môn đông làm thang uống, sau khi uống nằm ngủ đầu thấp, uống 1 lần 1 đêm, 3 đêm, hiệu nghiệm.

(Tánh tể tổng lục)

+ Phương thuốc 13:

Trị trong mũi có thịt thừa: Khâu dẫn cổ trắng 1 con, Trư nha tạo giáp 1 đính (khoan). Thuốc trên, cho vào trong bình sứ, đốt chín, nghiền nhỏ, trước tiên rửa trong mũi cho sạch, dùng mật thoa vậy, rịt thuốc chút ít vào trong, làm cho nước trong chảy ra hết.

(Thánh huệ phương)

+ Phương thuốc 14:

Trị mộc thiệt sưng đầy: Khâu dẫn 1 con, dùng muối hóa nước thoa vậy, khá lâu dần tiêu.

(Thánh huệ phương)

+ Phương thuốc 15: Trị nhọt độc đối khẩu, đã vỡ ra mủ: Khâu dẫn, giã nhỏ, nước mát điều đắp, ngày thay 3, 4 lần.

(Phù thọ tinh phương)

+ Phương thuốc 16:

Trị long triền sang độc (nhọt độc rồng quấn): Khâu dẫn 1 con, luôn đất giã đắp.

(Cương mục)

Tham khảo thêm:

ĐỊA LONG

Tên Hán Việt khác:

Thổ long (Biệt Lục), Địa long tử (Dược Tính Luận), Hàn hán, Hàn dẫn, Phụ dẫn (Ngô Phổ Bản Thảo), Cẩn dần, Nhuận nhẫn, Thiên nhân đạp (Nhật Hoa Chư Gia Bản Thảo), Kiên tàm, Uyên thiện, Khúc thiện, Thổ thiện, Ca nữ (Bản Thảo Cương Mục), Dẫn lâu, Cận tần, Minh thế, Khước hành, Hàn hân, Khưu (khâu) dẫn, Can địa long, Bạch cảnh khâu dẫn (Trung Quốc Dược Học Đại Từ Điển), Giun đất, Trùn đất (Dược Điển Việt Nam).

Tên khoa học:

Lumbricus.

Họ khoa học: Megascolecidae. Mô tả:

Các loài giun đất chỉ Lumbricus thuộc họ Lumbricidae và chi Pgeretima thuộc họ Megascolecidae đều được dùng làm thuốc. Chi giun ở nước ta mới được xác định Pheretima SP., dài chừng 10-35cm, thô chừng 5-15mm, thân có nhiều đốt, ở mặt bụng và 2 bên thân có 4 đốt lông ngắn rất cứng giúp nó di chuyển được, vòng đai chiếm 3 đốt thứ 14-16. Giun đất tuy có quan hệ chủng loại phát sinh gần với giun nhiều tơ, nhưng cấu tạo cơ thể đã biến đổi để phù hợp với đời sống chui rúc ở trong đất. Giun đất lưỡng tính, tuyến sinh dục tập trung ở một số đốt. Khi trưởng thành, cơ thể giun đất hình thành đai sinh dục. Tuy lưỡng tính, nhưng chúng lại tiến hành thụ tinh chéo. Hai con giun châu đậu lại với nhau, đai sinh dục của con này ép vào lỗ nhận tinh của con kia. Tinh dịch tiết ra từ lỗ sinh dục đực, nhờ hệ co gĩan sẽ chui vào túi nhận tinh của đối phương. Sau khi thụ tinh thì hai con rời nhau. Sau vài ngày đai sinh dục dầy lên, do chất bài tiết từ tuyết biểu bì của đai sinh dục, thành một vòng đai đón nhận một ít trứng, tuột dần về phía trước, khi qua túi nhận tinh lấy tinh dịch để trứng thụ tinh. Vòng luồn qua đầu như kiểu tháo áo chui đầu. Vòng đai được bao bít hai đầu thành kén. Mỗi kén có từ 1 -20 trứng, phát triển không qua giai đoạn ấu trùng. Giun đất đặc biệt không có mắt, nhưng vẫn có cảm giác với ánh sáng là nhờ các tế bào cảm giác ánh sáng riêng lẻ phân tán dưới da. Giun đất chưa có cơ quan hô hấp riêng, nên qua kiểu hô hấp qua da. Da giun thường xuyên ẩm, nhờ vậy không khí thấm vào được dễ dàng, chính vì lẽ đó mà những ngày trời nắng giun đất không bò lên mặt đất. Giun đất sợ ánh sáng, nhưng sau những trận mưa rào đã làm cho đất nhão thành bùn bắt buộc chúng phải lũ lượt bò lên mặt đất để thở. Giun đất ăn mùn hữu cơ có lẫn trong đất, chúng dùng môi đào đất và nuốt đất vào ruột, khi thức ăn cùng với đất vào ống tiêu hóa, các tuyến tiêu hóa sẽ tiết ra các chất dịch để tiêu hóa chất mùn hữu cơ. Giun đất thải ra những viên bã và đất tròn xíu, mà ta thường gọi là Cứt giun, Cứt trùn trong Đông y gọi là Khâu dẫn nê hay Địa long nê.

Địa lý:

Giun đất ưa sống ở những nơi đất ẩm và gìau mùn hữu cơ. Ban ngày chúng lẫn ở dưới đất, đêm khuya khi sương xuống mới ngoi lên. Mật độ của giun đất thay đổi tùy theo đặc điểm lý hóa của đất, và chính hoạt động của giun đất đã đóng góp phần đáng kể trong việc thay đổi đặc điểm lý hóa được. Giun đất thường phân bố hẹp. Loại có khoang trắng tốt nhất.

Thu bắt, sơ chế:

Đào lấy thứ khoang cổ, loại gìa. Hay gặp nơi mô đất ẩm, đền đình chùa, gốc bụi chuối lâu năm. Muốn bắt dễ dàng, lấy nước lá Nghễ răm hay nước Bồ kết, nước Chè, ngâm nước đổ lên đất thì giun bò trườn lên. Người ta bắt bỏ nó vào thùng có chứa sẵn lá tre, rơm hoặc tro, rồi rửa sạch bằng nước ấm cho sạch chất nhớt, ép đuôi vào gỗ sau đó mổ dọc thân giun, rửa sạch đất trong bụng, phơi hoặc sấy khô cất dùng. Không dùng giun tự nhiên lên mặt đất (có bệnh mới lên).

Mô tả dược liệu:

Toàn thể đã được cắt phẫu, biểu hiện một phiến dài nhỏ cong nhăn teo, dài chừng 12cm-20cm, rộng chừng 10mm-17mm, toàn thân có nhiều khoang vòng, hai đầu dầy mà cứng còn có sợi thịt mỏng tồn tại, chính giữa rất nhỏ, bán trong suốt, hai bên có màu đen tro, chính giữa màu vàng nâu, chất thu khó bẻ gẫy.

Bào chế:

  • Khi dùng Khâu dẫn, nếu muốn uống phải dùng khô, sao cho khô và làm vụn đi (Danh Y Biệt Lục).
  • Dùng 16 lượng Địa long, ngâm nước vo gạo 1 đêm, vớt ra để khô tẩm rượu một ngày sấy khô, rồi sao chung với Xuyên tiêu, gạo Nếp, mỗi thứ 2 chỉ rưỡ Hễ gạo nếp chín vàng là được (Lôi Công Bào Chế).
  • Khi dùng sậy khô tán bột, hoặc trộn muối vào cho hóa ra nước, hoặc đốt tồn tính, tùy theo trường hợp mà dùng (Bản Thảo Cương Mục).
  • Ngày nay người ta dùng bằng cách sau khi chế sơ chế xong tẩm rượu hoặc tẩm gừng sao qua tán bột để dùng (Trung Dược Đại Từ Điển).

Bảo quản:

Tránh ẩm, đựng lọ kín.

Cách dùng:

Sắc uống nước, gĩa sống hoặc tán bột trộn vào hoàn tán.

Thành phần hoá học

+ Lumbroferine, Lumbritin, Terrestro-lumbrolysin, Hypoxathine, Xan thine, Adenine, Guanine, Choline, Guanidine, nhiều loại Acid amin, Vitamin và muối hữu cơ (Trung Dược Học).

+ Lumbritin, Lumbofebin, Terrestro-lumrilysin (Sinh Dược Học Khái Luận (Nhật Bản), Nhật Bản Nam Giang Đường 1990: 354).

+ Hypoxanthine, Xanthine, Adenine, Guanine, Guanidine, Choline, Alanine, Valine, Leucine, Phenylalanine, Tyrosine, Lysine (Giang Tô Tân Y Học Viện, Trung Dược Đại Từ Điển (Q. Hạ), Thượng Hải Nhân Dân Xuất Bản 1977: 2111).

Tác dụng dược lý

+ Tác dụng hạ nhiệt, an thần (Trung Dược Học).

+ Tác dụng đối với phế quản : thuốc làm gĩan phế quản nên có tác dụng hạ cơn suyễn (Trung Dược Học).

+ Thuốc có tác dụng hạ huyết áp chậm mà lâu dài, có thể do làm gĩan mạch nội tạng (Trung Dược Học).

+ Thuốc có tác dụng kháng Histamin và chống co giật (Sổ Tay Lâm Sàng Trung Dược).

+ Thuốc làm tăng hoạt tính dung giải của Fibrin chống hình thành huyết khối. Có tác dụng hưng phấn tử cung, chất chiết xuất diệt tinh trùng (Sổ Tay Lâm Sàng Trung Dược).

+ Thuốc có tác dụng phá huyết do chất Lumbritin (Nhật Bản 1911).

+ Tác dụng giải nhiệt: cho uống 12g bột Địa long, thấy có tác dụng hạ sốt. Đối với bệnh nhân sốt do cảm nhiễm, cho uống 0,3g thấy có tác dụng giảm sốt. Tác dụng giảm sốt xuất hiện sau nửa giờ đến 3 giờ, từ 2-5 giờ thì hết sốt, trở lại bình thường (Phó Tuấn Lục, Thiểm Tây Trung Y 1980, 10 (3): 138).

+ Tác dụng đối với hệ thần kinh trung ương: Trị trúng phong (não thốt trúng khuyết huyết tính). Dùng dịch Địa long chích 10g/kg vào khoang bụng chuột bị chứng não thiếu máu bị trúng phong, thấy các triệu chứng giảm nhẹ (Uông Bội Căn, Sơn Tây Y Dược tạp Chí 1984, 13 (3): 133).

Tính vị:

+ Vị mặn, tính hàn (Bản Kinh).

+ Tính rất hàn, không độc (Danh Y Biệt Lục).

+ Vị đắng, cay, tính hàn (Trấn Nam Bản Thảo).

+ Vị mặn. Tính hàn (Trung Dược Học)..

Quy kinh:

+ Vào kinh Tỳ (Bản Thảo Cầu Chân).

+ Vào kinh Can, tỳ, Phế (Bản Thảo Tái Tân).

+ Vào kinh Vị, Thận (Dược Nghĩa Minh Biện).

+ Vào 3 kinh tỳ, Vị, Thận (Trung Dược Học).

Tác dụng:

+ Đại giải nhiệt độc, hành thấp bệnh (Bản Thảo Giảng Nghĩa Bổ Di).

+ Thanh Thận, khứ nhiệt, thấm thấp, hành thủy, trừ thấp nhiệt ở Tỳ Vị, thông đại tiện thủy đạo (Y Lâm Toản Yếu).

+ Trừ phong thấp, đờm kết, khứ trùng tích, phá huyết kết (Đắc Phối Bản Thảo).

+ Thanh nhiệt, trấn kinh, lợi niệu, giải độc (Trung Dược Học).

Chủ trị:

+ Trị sốt cao phát cuồng, động kinh co giật, hen phế quản, di chứng bại liệt nửa người, đau nhức do phong thấp, tiểu không thông.

Liều lượng: 8-12g. Trường hợp loét hạ chi mãn tính, dùng Giun đất tươi đâm nhuyễn với đường cát trắng đắp bên ngoài.

Kiêng kỵ:

+ Hư hàn mà không có thực nhiệt thì cấm dùng. Sợ Hành.

Đơn thuốc kinh nghiệm:

+ Trị thương hàn nhiệt kết 1-7 ngày, nổi cuồng nổi loạn thấy ma qủy muốn bỏ chạy: Khâu dẫn nửa cân bỏ đất bùn, lấy nước Đồng tiện nấu uống, hoặc dùng sống gĩa vắt lấy nước cho uống (Trửu Hậu Phương).

+ Trị tinh hoàn sưng hoặc thụt vào trong bụng, đau nhức khó chịu, thân thể nặng nề, đầu không thể dậy được, bụng dưới nóng đau, co thắt muốn chết: Khâu dẫn 24 con, sắc với một đấu nước còn 3 thăng, uống ngay. Hoặc lấy Khâu dẫn thật nhiều, gĩa vắt lấy nước uống (Trửu Hậu phương).

+ Trị tiêu ra huyết do cổ độc: Khâu dẫn 14 con, 3 thăng giấm, ngâm cho tới khi Giun chết, lấy nước đó uống (Trửu Hậu phương).

+ Trị tay chân sưng đau muốn rời ra: Giun đất 3 thăng, 5 thăng nước, gĩa vắt lấy nước 1 thăng rưỡi uống (Trửu Hậu phương).

+ Trị răng đau nhức: Giun đất, tán bột xức vào (Thiên Kim phương).

+ Trị mắt đỏ đau: dùng Địa long 10 con sao tán bột, uống với nước trà 3 chỉ (Thánh Huệ phương).

+ Trị lợi răng chảy máu không cầm: bột Địa long, Khô phàn mỗi thứ 4g, Xạ hương một ít, nghiền đều, xức vào một ít (Thánh Huệ phương).

+ Trị ngón tay đau nhức: Khâu dẫn gĩa nhỏ, đắp vào (Thánh Huệ phương).

+ Trị lưỡi sưng cứng, không trị có thể chết người: Khâu dẫn 1 con, lấy muối hòa vào ngậm, sẽ giảm từ từ (Thánh Huệ phương).

+ Trị họng, thanh quản sưng đột ngột không ăn được: Địa long 14 con, gĩa nát, đắp ngoài họng, lại lấy 1 con hòa nước muối bỏ vào chút mật ong uống (Thánh Huệ phương).

+ Trị tai chảy mủ: Địa long (còn sống) nghiền nát, trộn với nước Hành và mỡ heo, bọc bông nhét vào tai, hoặc dùng bột Địa long thổi vào (Thánh Huệ phương).

+ Trị trĩ mũi: Địa long sao 0,4g, Nha trạo 1 miếng, tán bột, trộn với ít mật ong, hòa ít nước lạnh, nhỏ vào lỗ mũi (Thánh Huệ phương).

+ Trị ráy tai khô cứng không ra: Khâu dẫn, bỏ vào trong lá Hành, nghiền nát, hòa thành nước, nhỏ vào đầy lỗ tai vài lần thì ra (Thánh Huệ Phương).

+ Trị côn trùng vào tai: Địa long tán bột, bỏ vào trong Hành, hòa thành nước, nhỏ vào (Thánh Huệ phương).

+ Trị dương độc kết tụ ở hông, đè vào rất đau, thở như suyễn, táo bón, cuồng loạn: Địa long sống 4 con, rửa sạch, nghiền nát như bùn, thêm một ít gừng tươi, một muỗng mật ong, một ít nước Bạc hà, lấy nước mới lấy ở dòng sông lên, nấu sôi quá thì thêm một ít Phiến não, mồ hôi ra thì đỡ, không đỡ dùng tiếp (Thương Hàn Uẩn Yếu phương).

+ Trị đau nhức do đầu phong: vào ngày mùng 5 tháng 5, chọn Khâu dẫn, trộn với một ít Long não, Xạ hương, làm thành viên to bằng hạt ngô đồng lớn. Mỗi lần lấy 1 viên trộn với nước gừng, nhét vào trong lỗ mũi. Đau bên phải nhét bên trái và ngược lại (Long Châu Hoàn – Thánh Tễ Tổng Lục).

+ Trị điếc do bế khí: Khâu dẫn, Xuyên khung, mỗi thứ 20g, tán bột, mỗi lần uống 8g với nước sắc Mạch môn (Thánh Tế Tổng Lục).

+ Trị ứ huyết do thấp đàm, kinh lạc ứ tắc gây đau: Xuyên ô đầu, Thảo ô đầu, Địa long, Thiên nam tinh, mỗi thứ 8g, Nhũ hương, Một dược, mỗi thứ 6g. Tán bột, chưng với rượu hồ làm thành viên. Mỗi lần uống 1 viên với nước sắc Kinh giới hoặc Tứ Vật Thang (Hoạt Lạc Đơn – Hòa Tễ Cục Phương).

+ Trị đầu đau do phong nhiệt: Địa long sao, tán bột, nước Gừng, Bán hạ, Xích phục linh các vị bằng nhau, tán bột, uống 2-4g với nước Sinh khương, Kinh giới, Bạc hà (Phổ Tế phương).

+ Trị răng sâu đau: Địa long, hòa nước muối, trộn Miến, nh t vào trên răng (Phổ Tế phương).

+ Trị trẻ nhỏ bị động kinh cấp: Khâu dẫn tươi 1 con, gĩa nát, bỏ vào 1 viên Ngũ Phước Hóa Độc Đơn, tán bột, rồi sắc uống với nước sắc nước Bạc hà (Ngũ Phước Hoàn – Phổ Tế Phương).

+ Trị kinh phong, phiền loạn, trẻ con kinh phong mạn tính, tâm thần buồn bực, phiền não, gân mạch co quắp, vị hư, ký sinh trùng trong ruột quậy, uốn ngược mình mà la h t: Nhũ hương 2g, Hồ phấn 8g. Nghiền đều, lấy Khâu dẫn khoang cổ, gĩa nát, trộn thuốc bột làm thành viên to bằng hạt mè lớn. Mỗi lần uống 7-15 viên với nước Hành sắc (Nhũ Hương Hoàn – Phổ Tế phương).

+ Trị họng sưng nghẹt: lấy Giun đất nghiền với dấm ăn, cho nuốt dần, mửa ra đàm máu thì tốt (Phổ Tế phương).

+ Trị da đầu nổi vẩy trắng: bột Địa long, cho vào một ít Khinh phấn, trộn với dầu mè, xức vào (Phổ Tế phương).

+ Trị viêm quầng (đơn độc): Khâu dẫn 1 con, để nguyên đất, gĩa nhuyễn, đắp vào (Phổ Tế Phương).

+ Trị sốt rét bứt rứt, bón nhiều: Địa long sống 4 con, rửa sạch, nghiền nát như bùn, thêm một ít gừng tươi, một muỗng mật ong, một ít nước Bạc hà, lấy nước mới lấy ở dòng sông lên, nấu sôi quá thì thêm một ít Phiến não, mồ hôi ra thì đỡ, không đỡ dùng tiếp, rất có hiệu quả (Trực Chỉ phương).

+ Trị tiểu không thông: Khâu dẫn, gĩa nát, ngâm nước lọc lấy nước cốt nửa chén, uống ngay (Đẩu Môn phương).

+ Trị người lớn tuổi bị bí tiểu: Giun đất khoang cổ trắng, Hồi hương, 2 vị bằng nhau, gĩa p lấy nước uống (Châu Thị Tập Nghiệm phương).

+ Trị trẻ nhỏ bí tiểu do nhiệt kết: Địa long loại lớn, quết như bùn, bỏ vào một ít mật ong, đắp ở ngọc hành và dịch hoàn. Đốt Tàm thoái 4g, Chu sa, Long não, Xạ hương, mỗi thứ một ít, lấy Mạch môn, Đăng tâm sắc nước uống với thuốc (Toàn Ấu Tâm Giám phương).

+ Trị kinh phong mạn tính suy nhược quá: Phụ tử bỏ vỏ, rốn, nghiền sống, lấy Khâu dẫn khoang trắng bỏ trong đó mà lăn, cạo bột Phụ tử dính phía trên Khâu dẫn, làm viên to bằng hạt gạo, mỗi lần uống 10 viên với nước cơm (Bách Nhất Tuyển Phương).

+ Trị kinh phong cấp, mạn tính: ngày mồng 5 tháng 5, chọn Khâu dẫn, lấy dao tre cắt làm hai đoạn, đoạn nhảy nhanh để ra một bên, đoạn nhảy chậm để ra một nơi, nghiền nát riêng, bỏ vào một ít bột Chu sa, làm thành viên. Cần nhớ là nếu cấp kinh phong thì dùng bột của đoạn nhảy chậm, mỗi lần uống 5-7 viên với nước sắc Bạc hà (Kinh Nghiệm phương).

+ Trị trẻ nhỏ tinh hoàn bị sưng: Địa long còn nguyên đất, quết nhuyễn, trộn nước đắp vào (Tiểu Nhi Dược Chứng Trực Quyết).

+ Trị đau một bên hay chính giữa đầu không chịu đựng được, dùng Địa long bỏ đất, sấy khô, Nhũ hương các vị bằng nhau, tán bột. Mỗi lần dùng 2g, vấn lại như vấn thuốc hút, để lên lửa đèn, lấy mũi hít hơi khói ấy (Thánh Huệ Long Hương Tán – Chiêm Liệu phương).

+ Trị răng đau, răng lung lay: Địa long khô, sao, Ngũ bội tử sao, hai vị bằng nhau, tán bột , trước hết lấy Gừng tươi xát vào răng, sau đó xức thuốc bột vào Ngực

+ Trị điếc đột ngột: Khâu dẫn bỏ vào muối, hành, trộn chung thành nước, lấy nước đó, nhỏ vào tai (Thắng Kim phương).

+ Trị hạch lao ở cổ lở chảy nước: dùng đoạn dưới của rễ Kinh giới sắc nóng rửa. Dùng lá Hẹ trên đất có Khâu dẫn 1 nắm, hái lúc canh năm, để trên lửa hồng, cho khô. Tán bột. Mỗi một muỗng bỏ vào Nhũ hương, Một dược, Khinh phấn mỗi thứ 2g, Xuyên sơn giáp 9 miếng vẩy, sao, tán bột, trộn với dầu xức vào (Bảo Mệnh Tập phương).

+ Trị nhện cắn bị thương: lấy 1 lá Hành, bỏ đầu nhọn, đem Khâu dẫn bỏ vào trong ống lá, ép 2 đầu đừng để cho mất hơi, lắc cho ra nước, bôi vào nơi chỗ cắn (Đàm Thị Tiểu Nhi phương).

+ Trị sa trực trường dương chứng: lấy Kinh giới, Sinh khương sắc rửa, lấy Địa long (bỏ đất) 40g, Phác tiêu 8g, tán bột, trộn với dầu bôi vào (Toàn Ấu Tâm Kính phương).

+ Trị phong cùi đau, ngứa: Khâu dẫn khoang trắng (bỏ đất), lấy Táo nhục nghiền nát, trộn làm thành viên to bằng hạt ngô đồng lớn, mỗi lần uống 60 viên với rượu. Cử ăn gừng, tỏi, (Hoạt Nhân Tâm Thống phương).

+ Trị nhọt độc đã vỡ mủ: Lá Hẹ trên đất có giun đất, gĩa nát lấy nước đắp vào, ngày thay 3-4 lần (Phù Thọ Tinh phương).

+ Trị nhọt độc đã vỡ miệng: Địa long, Ngô thù du, tán bột, trộn dấm, hòa với Miến sống đắp dưới lòng bàn chân (Trích Huyền phương).

+ Trị sốt cao co giật : Địa long 10g, Toàn yết 3g, Câu đằng, Kim ngân hoa đều 12g, Liên kiều 10g, sắc uống. Hoặc dùng Địa long 100g, Chu sa 30g, tán nhuyễn, làm viên. Mỗi lần uống 3g (Lâm Sàng Thường Dụng Trung Dược Thủ Sách).

+Trị hen suyễn : Địa long 12g, sắc uống hoặc dùng bột Địa long khô, mỗi lần 3-4g, ngày uống 2 lần. Hoặc dùng Địa long, Cam thảo tươi, lượng bằng nhau, sấy khô, tán bột, mỗi lần uống 4—5g. Ngày hai lần (Lâm Sàng Thường Dụng Trung Dược Thủ Sách).

+Trị sỏi đường tiểu : Địa long đỏ, Củ tỏi, Lá khoai lang đỏ, lượng vừa đủ, gĩa nát, đắp vùng bụng dưới, kết hợp uống thêm thuốc lợi tiểu (Sổ Tay Lâm Sàng Trung Dược).

+ Trị huyết áp cao : uống cao lỏng Địa long 40%, mỗi lần 10ml, ngày 3 lần, đạt kết quả tốt (Mao Văn Hồng, Thượng Hải Trung Y Dược Tạp Chí 1959, 4 : 39).

+Trị động kinh do chấn thương :Địa long khô 3-6g, sắc uống mỗi ngày. Liệu trình 2-12 tháng, bình quân 5,5 tháng. Trị 20 ca, khỏi 16, chuyển biến tốt 3. tỉ lệ có kết quả 95% (Chu Văn Chính, Hà Bắc Y Dược Tạp Chí 1983, 3 : 48).

+ Trị bệnh tâm thần phân liệt : Địa long 30g, Đường trắng 10g, sắc, chia 2 lần uống sáng tối. Mỗi tuần uống 6 thang, 60 thang là một liệu trình, có kết hợp thuốc an thần. Trị 30 ca, kết quả trước mắt 18 ca, số có kết quả nhiều, có tiến bộ và không kết quả, mỗi thứ 4 ca. Tổ II dùng Địa long tiêm bắp, mỗi ngày 2 lần, mỗi lần 4ml (mỗi ml tương đương 1g thuốc), kết hợp với thuốc an thần liều nhỏ. Trị 50 ca, khỏi 11, có kết quả rõ 14, có tiến bộ 12, không kết quả 13.

Tổ III dùng nước sắc Địa long, uống giống như tổ I. trị 30 ca, kết quả khỏi 2, có kết quả 7, có tiến bộ 8, không kết quả 13. kết quả tốt hơn đối với suyễn ứ huyết thực chứng (Thế Đức, Triết Giang Trung Y Dược 1979, 11 : 440).

+ Trị mề đay, dị ứng : Dung dịch Địa long 100% chích bắp, mỗi lần 2ml, 10 lần là một liệu trình, thường trị 1-2 liệu trình. Theo dõi 100 ca, tỉ lệ kết quả đạt 84% (Tân Y Học Tạp Chí 1976, 4 : 178).

Tham khảo:

+ Khâu dẫn vị mặn tính lạnh, có tác dụng giáng tiết, chạy xuyên suốt khắp kinh lạc lại có thể thanh nhiệt chống co giật, lợi tiểu, bình suyễn. Đào Hoằng Cảnh ghi rằng có thể khử giun sán rất hiệu quả. ‘Trửu Hậu Phương’ dùng nó để trị sưng tinh hoàn hoặc tinh hoàn thụt lên đau bụng thắt không chịu nổi. Vì vậy mà Khấu Tông Thích lại dùng trong các chứng bệnh phong đi xuống do thận. Ấy là những cái hiện nay chúng ta cần phải nghiên cứu thêm trong lâm sàng (Trung Dược Học Giảng Nghĩa).

+ Theo báo cáo mới đây, dùng Địa long kết hợp với các thứ sau có thể phòng trị chứng ung thư, như: Địa long, Ngô công, Phong phòng (tổ ong), Bồ công anh, Bản lam căn, Toàn yết, Xà thoái mỗi thứ 40g. Bạch hoa xà thiệt thảo nửa cân. Tán bột luyện mật làm viên, mỗi viên 8g. Uống sáng 1 viên, tối 1 viên với nước nóng. Lại có thể trị bệnh áp huyết cao, tán bột hoặc sắc uống (Sổ Tay Lâm Sàng Trung Dược).

Phân biệt:

  • Ở Trung Quốc còn dùng các con Pheretima asiatica Michaelsen và Allolobophora caliginosa Trapezoides,.. thuộc họ Megasclo lecidae, để làm thuốc
  • Cần phân biệt với Rắn giun là một giống rắn có tên khoa học là Thoáng nhìn, ta dễ lẫn rắn giun với giun đất vì rắn cũng có cỡ lớn và màu nâu thẫm bóng láng như giun. Nếu quan sát kỹ một chút, ta sẽ thấy thân rắn giun phủ vẩy như rắn. Đây là một loài rắn thực sự, do điều kiện sống chui dưới đất như giun, nên có hình dạng tương tự giun. Thân rắn giun hình trụ, có vẩy nhẵn bóng giúp con vật chui luồn dễ dàng. Mõm nhọn sắc, giúp con vật dễ khoan lỗ trong đất mềm. Đuôi ngắn có vẩy nhọn là chỗ tựa trên đất giúp rắn trườn về phía dưới. Mắt nhỏ ẩn dưới vẩy bên đầu, nên tránh khỏi sây sát khi rắn luồn trong đất. Rắn giun đào hầm dưới đất có khi sâu tới hàng m t và ăn các loại giun và sâu bọ ấu trùng ở đất. Người ta thường gọi là “Rắn hổ giun”, không cắn được người (Danh Từ Dược Học Đông Y)

Tìm kiếm điều bạn cần
Đừng quên chia sẻ nếu thông tin hữu ích

Hỏi đáp - bình luận