Thuốc điều trị loãng xương ở người già

Ngày nay, loãng xương đã trở thành vấn đề lớn của sức khỏe cộng đồng. Theo WHO, loãng xương là bệnh đứng hàng thứ hai sau bệnh lý tim mạch. Năm 1990, thế giới đã có khoảng 1,7 triệu trường hợp gãy cổ xương đều do loãng xương, dự đoán tỷ lệ này đến năm 2050 sẽ tăng lên 6,3 triệu và 50% của con số này thuộc các nước châu Á.

Xin nhắc lại, trong cấu trúc của xương luôn xảy ra 2 quá trình đồng thời: quá trình hủy xương (do tế bào hủy xương hay còn gọi “hủy cốt bào” thực hiện) và quá trình tạo xương (do tế bào tạo xương hay còn gọi “tạo cốt bào” thực hiện). Ở trẻ em, quá trình tạo xương chiếm ưu thế lớn hơn quá trình hủy xương nên xương thay đổi kích thước và tăng trưởng. Ở người trưởng thành khỏe mạnh, quá trình tạo xương cân bằng với quá trình hủy xương đưa đến vi cấu trúc xương có sự thay đổi nhưng đồng thời có sự sửa chữa, vì vậy, xương không thay đổi kích thước và không tăng trưởng. Còn đối với người cao tuổi đặc biệt đối với phụ nữ ở tuổi sau mãn kinh, quá trình hủy xương tăng hoặc quá trình tạo xương giảm hoặc sự tăng hủy xương và sự giảm tạo xương xảy ra đồng thời, đưa đến loãng xương.

Do loãng xương là hậu quả của sự mất cân bằng giữa 2 quá trình tạo xương và quá trình hủy xương, nên thuốc điều trị loãng xương có thể chia làm 2 nhóm lớn: thuốc giúp tạo xương và thuốc chống hủy xương (thật ra, thuốc giúp tạo xương vẫn có phần nào chống hủy xương và ngược lại).

Bệnh loãng xương

Thuốc giúp tạo xương

+ Calci: Đây được xem là nguyên liệu tạo xương mới. Thuốc được dùng ở dạng muối: carbonat, lactat, gluconat, citrat. Liều dùng 500-1000mg/ngày, nên uống cùng với bữa ăn.

+ Vitamin D và các chất chuyển hóa vitamin này: Đây là thuốc thường được kết hợp dùng chung với calci.  Liều         dùng 400-800 IU/ngày. Vitamin D giúp sự hấp thu calci qua niêm mạc ruột vào máu, giúp sự sử dụng calci hiệu quả hơn. Hiện nay hay dùng calcitriol là dạng chuyển hóa của vitamin D (vitamin D khi vào cơ thể sẽ được chuyển hóa thành dạng cuối cùng là calcitriol là dạng có hoạt tính, dùng thuốc là calcitriol cơ thể không phải mất công chuyển hóa, tuy nhiên, phải lưu ý theo dõi calci máu và calci niệu vì thuốc có nguy cơ gây tăng calci máu, nếu thấy tăng phải hạ liều thuốc).

+ Thuốc giúp tăng đồng hóa (anabolic agents): Thuốc như nandrolon (Durabolin, Deca-durabolin) ngoài tác dụng tăng đồng hóa tổng hợp chất đạm còn có tác dụng kích thích sự tạo xương (Deca- durabolin dùng liều 50mg/mỗi 3 tuần).

Một thuốc có nguồn gốc hormone cận giáp là PTH (1-34) (perathyroid hormone) được công nhận là thuốc giúp tăng đồng hóa đồng thời giúp tạo xương đang được nghiên cứu để trị loãng xương. Tác dụng của PTH là giúp tăng sự hấp thụ calci ở thận và sự hấp thu calci ở ruột để vào máu. Sản phẩm PTH do người điều chế từ công nghệ sinh học có tên teriparatide (biệt dược Parathar) đã ra đời nhưng chưa được sử dụng rộng rãi.

Sử dụng thuốc giúp tạo xương là calci không chỉ để điều trị mà còn để phòng ngừa. Hiện nay có khuyến cáo đối với phụ nữ, cần phòng ngừa loãng xương ngay từ thời còn trẻ bằng cách có chế độ dinh dưỡng giàu calci. Thực phẩm giàu calci chính là sữa và các sản phẩm từ sữa. Bổ sung đầy đủ calci qua chế độ ăn uống là biện pháp đơn giản phòng ngừa loãng xương.

Thuốc chống hủy xương

Đây là nhóm thuốc quan trọng vì tập trung nhiều thuốc mới, tác dụng của thuốc loại này là ức chế hoạt động của tế bào hủy xương (osteoclasts), giúp cho quá trình tái tạo xương thuận lợi. Được chia làm nhiều nhóm nhỏ hơn như sau:

+ Hormone và các chất tác động đến hormone:

– Estrogen (Premarin), estrogen phối hợp với progesteron (prempak C) hoặc thuốc tương tự hormone tibolol (Livial). Đây là các thuốc dùng trong trị liệu hormone. Thay thế để phòng ngừa và điều trị cho phụ nữ sau mãn kinh. Cần cân nhắc thật kỹ, dùng liều thấp trong thời gian ngắn các thuốc loại này và cần theo dõi đề phòng nguy cơ ung thư nội mạc tử cung, ung thư tuyến vú.

  • Thuốc điều hòa chọn lọc thực thể estrogen (selective Eotradiol Receptor Modulators, viết tắt SERMS). Điển hình là naloifen (Evista). Đây là thuốc được quan tâm nghiên cứu sử dụng nhiều trong liệu pháp hormone thay thế vì nó chỉ tác động vào các thụ thể của hormone estrogen chứ không tác động như một Lợi điểm là không ảnh hưởng đến nội mạc tử cung, bảo vệ tuyến vú (do chống lại estrogen ở các mô này) nhưng lại có tác dụng bảo vệ xương, tăng khối lượng xương (do có tác dụng giống như estrogen ở mô xương). Nếu phụ nữ mãn kinh không dùng được estrogen sẽ dùng được SERMS.

+ Calcitonin: Đây là một hormone có cấu trúc một chuỗi gồm 32 acid amin có nhiệm vụ điều hòa chuyển hóa calci, làm giảm hoạt động của các tế bào hủy xương do đó chống hủy xương. Calcitonin dùng làm thuốc được lấy từ cá hồi vì có ái lực với các thụ thể đặc hiệu ở tế bào hủy xương và có tác dụng kéo dài hơn calcitonin tổng hợp từ các loài có vú (kể cả người). Có thể dùng dạng tiêm hay dạng xịt vào mũi (dạng xịt mũi dùng liều 100-200 IU mỗi ngày).

+ Nhóm bisphosphonat: Đây là nhóm thuốc mới được sử dụng từ đầu những năm 1990. Hai thuốc được dùng rộng rãi là alendronat (Fosamax) và risedronat (Actonel). Thực chất nhóm bisphosphonat là các dẫn chất (chất có cấu trúc hóa học tương tự) hợp chất pyrophosphat, vì vậy, khi đưa vào trong cơ thể, các bisphosphonat sẽ gắn chặt vào vi cấu trúc của xương. Thuốc có tác dụng chống hủy xương bằng cách ức chế hoạt động các tế bào hủy xương trong khi quá trình tạo xương vẫn xảy ra bình thường. Thuốc được dùng để điều trị và phòng ngừa loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh, đặc biệt, loãng xương do dùng glucocorticoid kéo dài. Sử dụng thuốc bisphosphonat phải lưu ý cách dùng thuốc phải thật đúng, bởi vì khi uống, thuốc hấp thu kém (thức ăn thức uống cản trở sự hấp thu của thuốc vào máu) và dễ gây tác dụng phụ (khó tiêu, viêm loét thực quản). Cách uống thuốc đúng như sau: uống nguyên cả viên thuốc (không nhai) với ly nước đầy vào lúc bụng trống; không được ăn uống thức uống gì khác 30 phút sau khi uống thuốc kể cả uống thuốc bổ sung calci; không được nằm mà phải ngồi thẳng lưng hoặc đứng ở tư thế thẳng đứng trong vòng 30 phút sau khi uống thuốc. Lý do không được nằm trong vòng 30 phút như thế để uống thuốc không bị đọng lại ở thực quản hoặc tránh có tình trạng trào ngược dạ dày – thực quản thuốc sẽ làm hại niêm mạc thực quản. Cách uống khó khăn như thế nên alendronat có loại viên 5mg và 10mg uống hằng ngày và loại alendronat 35mg và 70mg uống 1 lần cho mỗi 7 ngày.

Trên đây là phần trình bày các loại thuốc điều trị loãng xương. Để điều trị có hiệu quả, ta cần đến bác sĩ chuyên khoa khám để được chẩn đoán đúng bệnh, để xem có cần thiết dùng đến thuốc và nếu dùng thuốc sẽ dùng thuốc loại nào và thường là phải phối hợp thuốc. Có nhiều kiểu phối hợp thuốc chống hủy xương và thuốc giúp tạo xương mà chỉ có bác sĩ mới giúp được sự chọn lựa tốt như 3 kiểu phát hiện được trình bày dưới đây:

  • Calcitonin + calci và vitamin D;
  • Hormone thay thế + calci và vitamin D;
  • Bisphosphonat + calci và vitamin D;

Thậm chí, phối hợp phức tạp hơn: bisphosphonat + hormone thay thế + calci và vitamin D v.v…

Ở ta, hiện nay sự lựa chọn thuốc còn tùy thuộc vào khả năng kinh tế của người bệnh vì có nhiều thuốc đắt tiền.

Bạn đang ở phiên bản AMP. Để nhận được thông báo bài viết mới nhất của chúng tôi qua trình duyệt bạn hãy vào phiên bản không AMP, bấm vào chiếc chuông màu hồng và làm theo hướng dẫn. Cảm ơn.